Bỏ qua menu
Khóa sắp khai giảng: Khóa thiền Vipassanā dài ngày · 25 / 11 – 19 / 12 / 2026
VI
THIỀN VIỆNPhước Sơn

Pháp học

Từ điển Phật học

Tra cứu thuật ngữ Pāli và Pháp số. Gõ có dấu hoặc không dấu – “dao”, “nibbana”, “metta” đều tìm được.

  1. Disā Từ điển Pháp số [257] phương; hướng. I. Puratthima-disā (mātāpitaro): cha mẹ được ví như phương Đông (phía trước). - Pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhātabbā: có năm trường hợp, con cái phải I phụng dưỡng cha …

    [257] phương; hướng. I. Puratthima-disā (mātāpitaro): cha mẹ được ví như phương Đông (phía trước).

    - Pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhātabbā: có năm trường hợp, con cái phải I phụng dưỡng cha mẹ như phương Đông:

    1. Bhato nesaṃ bharissāmi: được nuôi dưỡng (bởi cha mẹ), tôi sẽ nuôi dưỡng lại cha mẹ.

    2. Kiccaṃ nesaṃkarissāmi: tôi sẽ làm bổn phận đối với cha mẹ.

    3. Kulavaṃsaṃ ṭhapessāmi: tôi sẽ gìn giữ danh dự và truyền thống của gia đình.

    4. Dāyajjaṃ paṭipajjāmi: tôi bảo vệ tài sản thừa tự.

    5. Atha vā pana petānaṃ kālaṅkatānaṃ dakkhiṇaṃ anuppadassāmi: tôi sẽ cúng dường và hồi hướng (ngạ quỷ) phước đến cha mẹ sau khi họ qua đời.

    - Imehi pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi puttaṃ anukampanti: được con cái phụng dưỡng như phương Đông theo năm cách như vậy, cha mẹ có lòng thương tưởng đến con cái theo năm cách:

    1. Pāpā nivārenti: cha mẹ ngăn chặn con cái làm điều ác.

    2. Kalyāṇe nivesenti: cha mẹ khuyến khích con cái làm điều thiện.

    3. Sippaṃ sikkhāpenti: cha mẹ dạy con cái nghề nghiệp.

    4. Patirūpena dārena saṃyojenti: cha mẹ cưới vợ xứng đáng cho con cái.

    5. Samaye dāyajjaṃ niyyādenti: cha mẹ đúng thời trao của thừa tự cho con cái.

    II. Dakkhiṇa-disā (ācariyā): bậc sư trưởng được ví như phương Nam (bên phải).

    - Pañcahi ṭhānehi antevāsinā dakkhiṇā disā ācariyā paccupaṭṭhātabbā: có năm cách, đệ tử nên phụng dưỡng các bậc sư trưởng (thầy) như phương Nam:

    1. Uṭṭhānena:bằng việc đứng dậy chàothầy.

    2. Upaṭṭhānena: bằng việc hầu hạ thầy.

    3. Sussusāya: bằng việc hăng hái học tập.

    4. Pāricariyāya: bằng việc phục vụ thầy.

    5. Sakkaccaṃ sippapaṭiggahaṇena: bằng việc chú tâm học hỏi nghề nghiệp.

    - Imehi pañcahi ṭhānehi antevāsinā dakkhiṇā disā ācariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi antevāsiṃ anukampanti: được đệ tử phụng dưỡng như phương Nam theo năm cách như vậy, các bậc sư trưởng có lòng thương tưởng đến các đệ tử theo năm cách: C các bậc sư trưởng

    1. Suvinītaṃ vinenti: họ huấn luyện đệ tử những gì mình đã được khéo huấn luyện.

    2. Suggahitaṃ gāhāpenti: họ dạy cho đệ tử mình cách nào dễ hiểu và dễ nhớ những gì mình dạy (dạy chúng tiếp thu tốt).

    3. Sabbasippassutaṃ samakkhāyino bhavanti: họ hướng dẫn cặn kẽ đệ tử mình các kiến thức nghề nghiệp.

    4. Mittāmaccesu paṭiyādenti: họ khen đệ tử mình với các bạn bè thân quen.

    5. Disāsu parittāṇaṃ karonti: họ sẵn sàng che chở cho đệ tử mình về mọi mặt. III. Pacchima-disā (puttadārā): vợ con được ví như phương Tây (phía sau).

    - Pañcahi ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhātabbā: có năm cách, người chồng nên đối xử với vợ mình như phương Tây:

    1. Sammānanāya: bằng việc tôn trọng vợ mình.

    2. Anavamānanāya: bằng việc không mạt sát (nhã nhặn) với vợ mình.

    3. Anaticariyāya:bằng việc thủy chungvới vợmình.

    4. Issariyavossaggena: bằng việc giao quyền hành cho vợ mình.

    5. Alaṅkārānuppadānena: bằng việc sắm đồ nữ trang cho vợ mình.

    - Imehi pañcahi ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi sāmikaṃ anukampati: được chồng đối xử như phương Tây theo năm cách như vậy, người vợ có lòng thương tưởng chồng mình theo năm cách:

    1. Susaṃvihitakammantā hoti: là người vợ khéo quán xuyến công việc nhà.

    2. Saṅgahitaparijanā: là người vợ khéo tiếp đón bà con.

    3. Anaticārinī: là người vợ thủy chung với chồng.

    4. Sambhataṃ anurakkhati: người vợ khéo gìn giữ tài sản của chồng.

    5. Dakkhā hoti analasā sabbakiccesu: là người vợ khéo léo và nhanh nhẹn làm mọi công việc. IV. Uttara-disā (mittāmaccā): bạn bè được ví như phương Bắc (bên trái).

    - Imehi pañcahi ṭhānehi kulaputtena uttarā disā mittāmaccā paccupaṭṭhātabbā: có năm cách vị thiện nam tử nên đối xử với các bạn bè như phương Bắc:

    1. Dānena: bằng việc bố thí.

    2. Peyyavajjena: bằng sự ái ngữ.

    3. Atthacariyāya: bằng việc lợi hành.

    4. Samānattatāya: bằng việc đồng sự.

    5. Avisaṃvādanatāya: bằng sự trung thực (giữ lời hứa).

    - Imehi pañcahi ṭhānehi kulaputtena uttarā disā mittāmaccā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi kulaputtaṃ anukampanti: được vị thiện nam tử đối xử như phương Bắc theo năm cách như vậy, các bạn bè có lòng thương kính vị thiện nam tử theo năm cách: (các bạn bè)

    1. Pamattaṃ rakkhanti: họ che chở nếu vị thiện nam tử phóng dật. (các bạn bè)

    2. Pamattassa sāpateyyaṃ rakkhanti: họ bảo vệ tài sản của vị thiện nam tử nếu vị này phóng dật.

    3. Bhītassa saraṇaṃ honti: họ là chỗ nương tựa khi vị thiện nam tử gặp nguy hiểm. (các bạn bè)

    4. Āpadāsu na vijahanti: họ không bỏ rơi khi vị thiện nam tử gặp khó khăn. (các bạn bè)

    5. Aparapajā cassa paṭipūjenti: họ kính trọng gia đình của vị thiện nam tử.

    V. Heṭṭhima-disā (dāsakammakarā): nô bộc và lao công được ví như phương Dưới (bên dưới).

    - Imehi pañcahi ṭhānehi ayyirakena heṭṭhimā disā dāsakammakarā paccupaṭṭhātabbā: có năm cách một vị chủ nhân nên đối xử với những người nô bộc và lao công như phương Dưới:

    1. Yathābalaṃ kammantasaṃvidhānena: bằng sự giao việc đúng theo sức lực của họ.

    2. Bhattavetanānuppadānena: bằng việc lo cho họ ăn uống và tiền lương.

    3. Gilānupaṭṭhānena: bằng việc chăm sóc họ khi họ bị bệnh.

    4. Acchariyānaṃ rasānaṃ saṃvibhāgena: bằng việc chia sẻ các mỹ vị đặc biệt cho họ.

    5. Samaye vossaggena: bằng việc thỉnh thoảng cho họ nghỉ phép. C

    - Imehi pañcahi ṭhānehi ayyirakena heṭṭhimā disā dāsakammakarā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi ayyirakaṃ anukampanti: được vị chủ nhân đối xử như phương Dưới với năm cách như vậy, các nô bộc và lao công có lòng thương tưởng vị chủ nhân theo năm cách: (các nô bộc và lao công)

    1. Pubbuṭṭhāyino honti: họ là những người dậy trước khi vị chủ nhândậy.

    2. Pacchā nipātino: họ là những người đi ngủ sau vị chủ nhân.

    3. Dinnādāyino: họ là những người chỉ lấy các vật đã cho.

    4. Sukatakammakarā: họ là những người khéo làm các công việc.

    5. Kittivaṇṇaharā: họ là những người đem danh tiếng tốt đẹp cho chủ. VI. Uparima-disā (samaṇabrāhmaṇā): các vị Sa-môn, Bàla-môn được ví như phương Trên (bên trên).

    - Pañcahi ṭhānehi kulaputtena uparimā disā samaṇabrāhmaṇā paccupaṭṭhātabbā: có năm cách vị thiện nam tử đối xử với các vị Sa-môn, Bà-la-môn như phương Trên:

    1. Mettena kāyakammena: bằng thân hành từ ái.

    2. Mettena vacīkammena: bằng khẩu hành từ ái.

    3. Mettena manokammena: bằng ý hành từ ái.

    4. Anāvaṭadvāratāya: bằng việc mở rộng cửa để đón tiếp các vị ấy.

    5. Āmisānuppadānena: bằng việc cúng dường các vị ấy các vật dụng cần thiết.

    - Imehi pañcahi ṭhānehi kulaputtena uparimā disā samaṇabrāhmaṇā paccupaṭṭhitā chahi ṭhānehi kulaputtaṃ anukampanti: được vị thiện nam tử đối xử như phương Trên theo năm cách như vậy, các vị Bàla-môn, Sa-môn có lòng thương tưởng vị thiện nam tử ấy theo sáu cách: (các vị Sa-môn và Bà-la-môn)

    1. Pāpā nivārenti: họ ngăn vị thiện nam tử không làm điều ác.

    2. Kalyāṇe nivesenti: họ khuyến khích vị thiện nam tử làm điều thiện.

    3. Kalyāṇena manasā anukampanti: họ thương xót vị thiện nam tử với tâm từ bi. H

    4. Assutaṃ sāventi: họ dạy vị thiện nam tử những điều vị ấy chưa nghe.

    5. Sutaṃ pariyodāpenti: họ làm sáng tỏ điều vị thiện nam tử đã được nghe.

    6. Saggassa maggaṃ ācikkhanti: họ chỉ bày vị thiện nam tử con đường đưa đến cõi Trời.

    Nguồn: D.III.189–192.

    English

    directions; quarters. I. Puratthima-disā (mātāpitaro): parents as the East or the direction in front.

    - Pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhātabbā: in five ways a child should minister to his parents as the Eastern direction (saying to himself):

    1. Bhato nesaṃ bharissāmi: having been supported by them, I will support them in my turn.

    2. Kiccaṃ nesaṃ karissāmi: I will do their work for them.

    3. Kulavaṃsaṃ ṭhapessāmi: I will keep up the honour and the traditions of my family.

    4. Dāyajjaṃ paṭipajjāmi: I will make myself worthy of my heritage.

    5. Atha vā pana petānaṃ kālaṅkatānaṃ dakkhiṇaṃ anuppadassāmi: I will make offerings, dedicating merit to them after their death.

    - Imehi pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi puttaṃ anukampanti: parents served by the children as the Eastern direction in these five ways show compassion to them in five ways:

    1. Pāpā nivārenti: they keep him back from evil.

    2. Kalyāṇe nivesenti: they train him in virtue.

    3. Sippaṃ sikkhāpenti: they have him taught arts and sciences.

    4. Patirūpena dārena saṃyojenti: they arrange for his marriage to a suitable wife.

    5. Samaye dāyajjaṃ niyyādenti: they hand over his inheritance to him in due time.

    II. Dakkhiṇa-disā (ācariyā): teachers as the Southern direction or the direction in the right.

    - Pañcahi ṭhānehi antevāsinā dakkhiṇā disā ācariyā paccupaṭṭhātabbā: in five ways a pupil should minister to his teachers as the Southern direction:

    1. Uṭṭhānena: by rising to receive them.

    2. Upaṭṭhānena: by waiting upon them.

    3. Sussusāya: by eagerness to learn.

    4. Pāricariyāya: by personal service.

    5. Sakkaccaṃ sippapaṭiggahaṇena: by attentively learning the arts and sciences.

    - Imehi pañcahi ṭhānehi antevāsinā dakkhiṇā disā ācariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi antevāsiṃ anukampanti: teachers served by their students as the Southern direction in these five ways show compassion to them in five ways:

    1. Suvinītaṃ vinenti: they train him so that he is well-trained.

    2. Suggahitaṃ gāhāpenti: they teach him in such a way that he understands and remembers well what he has been taught.

    3. Sabbasippassutaṃ samakkhāyino bhavanti: they thoroughly instruct him in the lore of every art.

    4. Mittāmaccesu paṭiyādenti: they introduce him to his friends and companions.

    5. Disāsu parittāṇaṃ karonti: they provide protection in every region. III. Pacchima-disā (puttadārā): wife and children as the West or the direction behind.

    - Pañcahi ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhātabbā: in five ways a husband should serve his wife as the Western direction:

    1. Sammānanāya: by honouring her.

    2. Anavamānanāya: by being courteous to her.

    3. Anaticariyāya: by being faithful to her.

    4. Issariyavossaggena: by handing over authority to her.

    5. Alaṅkārānuppadānena: by providing her with ornaments.

    - Imehi pañcahi ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi sāmikaṃ anukampati: in five ways his wife, thus served as the Western direction, shows her love for him:

    1. Susaṃvihitakammantā hoti: the household affairs are to be well managed.

    2. Saṅgahitaparijanā: she should be hospitable and helpful to friends and relations of both hers and his.

    3. Anaticārinī: she should be faithful to him.

    4. Sambhataṃ anurakkhati: she should take care of the goods he brings home.

    5. Dakkhā hoti analasā sabbakiccesu: she should be skilful and industrious in all her duties. IV. Uttara-disā (mittāmaccā): friends and colleagues as the North or the direction in the left.

    - Imehi pañcahi ṭhānehi kulaputtena uttarā disā mittāmaccā paccupaṭṭhātabbā: in five ways a clansman should serve his friends and colleagues as the Northern direction:

    1. Dānena: by generosity.

    2. Peyyavajjena: by kind words.

    3. Atthacariyāya: by doing good, by conducting beneficial, by helping them and acting for their welfare.

    4. Samānattatāya: by putting them on equal terms.

    5. Avisaṃvādanatāya: by being honesty / sincere to them (keeping promises).

    - Imehi pañcahi ṭhānehi kulaputtena uttarā disā mittāmaccā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi kulaputtaṃ anukampanti: friends and colleagues served by a gentleman as the Northern direction in these five ways show compassion to him in five ways:

    1. Pamattaṃ rakkhanti: they protect him when he is careless.

    2. Pamattassa sāpateyyaṃ rakkhanti: they guard his property when he is careless.

    3. Bhītassa saraṇaṃ honti: they are a refuge for him when he is in danger.

    4. Āpadāsu na vijahanti: they do not leave him in his troubles.

    5. Aparapajā cassa paṭipūjenti: they show due respect to other members of his family.

    V. Heṭṭhima-disā (dāsakammakarā): bondservants and workers as the Nadir.

    - Imehi pañcahi ṭhānehi ayyirakena heṭṭhimā disā dāsakammakarā paccupaṭṭhātabbā: in five ways a master should serve his bondservants and workers as the Lower direction:

    1. Yathābalaṃ kammantasaṃvidhānena: by assigning them work according to their strength.

    2. Bhattavetanānuppadānena: by giving them due food and wages.

    3. Gilānupaṭṭhānena: by caring for them in sickness.

    4. Acchariyānaṃ rasānaṃ saṃvibhāgena: by sharing with them unusual luxuries (special flavors).

    5. Samaye vossaggena:by giving them holidays and leave at suitable time.

    - Imehi pañcahi ṭhānehi ayyirakena heṭṭhimā disā dāsakammakarā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi ayyirakaṃ anukampanti: bondservants and workers served by a master as the Lower direction in these five ways show compassion to him in five ways:

    1. Pubbuṭṭhāyino honti: they get up to work before him.

    2. Pacchā nipātino: they go to rest after him.

    3. Dinnādāyino: they take only what is given to them.

    4. Sukatakammakarā: they do their work well.

    5. Kittivaṇṇaharā: they spread about his praise and good name. VI. Uparima-disā (samaṇabrāhmaṇā): Monks and Brahmins as the enith.

    - Pañcahi ṭhānehi kulaputtena uparimā disā samaṇabrāhmaṇā paccupaṭṭhātabbā: in five ways a clansman should serve Monks and Brahmins as the Upper direction:

    1. Mettena kāyakammena: by kindly acts.

    2. Mettena vacīkammena: by kindly words.

    3. Mettena manokammena: by kindly thoughts.

    4. Anāvaṭadvāratāya: by keeping open house to them.

    5. Āmisānuppadānena: by supplying them with their material needs.

    - Imehi pañcahi ṭhānehi kulaputtena uparimā disā samaṇabrāhmaṇā paccupaṭṭhitā chahi ṭhānehi kulaputtaṃ anukampanti: Monks and Brahmins served by a gentleman as the Upper direction in these five ways show compassion to him in these six ways:

    1. Pāpā nivārenti: they keep him back from evil.

    2. Kalyāṇe nivesenti: they encourage him to do good.

    3. Kalyāṇena manasā anukampanti: they feel for him with kindly thoughts.

    4. Assutaṃ sāventi: they teach him what he has not heard before.

    5. Sutaṃ pariyodāpenti: they correct and clarify what he has learnt.

    6. Saggassa maggaṃ ācikkhanti: they show him the way to heaven.

    Source: D.III.189–192.

    Từ điển Pháp số · Dictionary of Numerical Dhammas (Pāli – Anh – Việt)Liên kết đến mục này