Pháp học
Từ điển Phật học
Tra cứu thuật ngữ Pāli và Pháp số. Gõ có dấu hoặc không dấu – “dao”, “nibbana”, “metta” đều tìm được.
-
Taṇhā Từ điển Pháp số [363] ái, ái dục là gốc rễ của khổ đau, và là nhân tái sanh luân hồi. Các từ đồng nghĩa thường gặp của taṇhā là rāga, tham ái (q.v.) và lobha, tham lam. Có hai cách tính về 108 loại tanhā: I. CÁCH ĐU TIN: 3 (bhava) x 6 …
[363] ái, ái dục là gốc rễ của khổ đau, và là nhân tái sanh luân hồi. Các từ đồng nghĩa thường gặp của taṇhā là rāga, tham ái (q.v.) và lobha, tham lam. Có hai cách tính về 108 loại tanhā: I. CÁCH ĐU TIN: 3 (bhava) x 6 (ajjhattikāni āyatanāni)= 18 (A); 3 (bhava)x 6 (bāhirāni āyatanāni) = 18 (B), 18 (A) + 18 (B) = 36 (C), 36 (C) x 3 (kāla, time) = 108.
- Tibhavataṇhā 3: 3 loại tham ái về tái sanh (hiện hữu):
1. Kāma-taṇhā: dục hữu.
2. Rūpa-taṇhā sắc hữu.
3. Arūpa-taṇhā: vô sắc hữu. (D. 33)
- Ajjhattikāni āyatanāni: sáu nội xứ:
1. Rūpāyatana: sắc xứ.
2. Saddāyatana: thanh xứ.
3. Gandhāyatana: hương xứ (khí xứ).
4. Rasāyatana: vị xứ.
5. Phoṭṭhabbāyatana: xúc xứ.
6. Dhammāyatana: pháp xứ.
- Bāhirāni āyatanāni: sáu ngoại xứ:
1. Cakkhāyatana: nhãn xứ.
2. Sotāyatāna: nhĩ xứ.
3. Ghānāyatana: tỷ xứ.
4. Jīvhāyatanaṃ: thiệt xứ.
5. Kāyāyatana:thân xứ.
6. Manāyatana: ý xứ.
- Nếu chúng ta nhân nhóm 3 loại ái đầu tiên với sáu nội xứ (ajjhattikāni āyatanāni), chúng ta có 18 loại nội ái.
- Nếu chúng ta nhân nhóm 3 loại ái đầu tiên với sáu ngoại xứ (bāhirāni āyatanāni), chúng ta có 18 loại ngoại ái.
- Và cộng lại hai loại nội ái 18 và ngoại ái 18, chúng ta có 36 loại ái. -Với 36 loại ái này khởi sanh trong quá khứ (atitāni chattimsa tanhāvicaritāni, 36 ái quá khứ), trong hiện tại (paccuppannāni chattimsa tanhāvicaritāni, 36 ái hiện tại), và trong vị lai (anāgatāni chattimsa tanhāvicaritāni, 36 ái vị lai) (36+36+36 = 108). Do vậy, chúng ta có 108 loại tanhā, ái.
Nguồn: Vism. 568.
II. CÁCH THỨ HAI: 18 (A) (ajjhatta) + 18 (B) (bāhira) = 36 (C), 36 (C) x 3 (kāla, time) =108. A.Mười tám (18) ái hành liên hệ đến nội tâm. (Imāni atthārasa taṇhāvicaritāni ajjhattikassa upādāya):
1. Asmīti sati: khi nào có ý nghĩ: 'Ta hiện hữu'.
2. Itthasmīti hoti: thời có ý nghĩ: 'Ta hiện hữu trong đời này'.
3. Evaṃsmīti hoti: thời có ý nghĩ: 'Ta hiện hữu như vậy'.
4. Aññathāsmīti hoti: thời có ý nghĩ: 'Ta hiện hữu khác như vậy'.
5. Asasmīti hoti: thời có ý nghĩ: 'Ta là không thường hằng'.
6. Satasmīti hoti: thời có ý nghĩ: 'Ta là thường hằng'.
7. Santi hoti: thời có ý nghĩ: “Ta phải hiện hữu hay không?'.
8. Itthaṃ santi hoti: thời có ý nghĩ: “Ta phải hiện hữu trong đời này?’
9. Evaṃ santi hoti: thời có ý nghĩ: “Ta phải hiện hữu như vậy’.
10. Aññathā santi hoti: thời có ý nghĩ: “Ta phải hiện hữu khác như vậy’.
11. Apihaṃ santi hoti: thời có ý nghĩ: “Mong rằng ta hiện hữu’.
12. Apihaṃ itthaṃ santi hoti: thời có ý nghĩ: “Mong rằng ta hiện hữu trong đời này’.
13. Apihaṃ evaṃ santi hoti: thời có ý nghĩ: “Mong rằng ta hiện hữu như vậy!’
14. Apihaṃ aññathā santi hoti: thời có ý nghĩ: “Mong rằng ta hiện hữu khác như vậy!’
15. Bhavissanti hoti: thời có ý nghĩ: “Ta sẽ hiện hữu’.
16. Itthaṃ bhavissanti hoti: thời có ý nghĩ: “Ta sẽ hiện hữu trong đời này’.
17. Evaṃ bhavissanti hoti: thời có ý nghĩ: “Ta sẽ hiện hữu như vậy’.
18. Aññathā bhavissanti hoti: thời có ý nghĩ: “Ta sẽ hiện hữu khác như vậy’. I B. Mười tám (18) ái hành liên hệ đến ngoại cảnh, M (Imāni atthārasa taṇhāvicaritāni bāhirassa upādāya):
1. Imināsmīti sati: khi nào có ý nghĩ: “Với cái này, Ta hiện hữu’.
2. Iminā itthasmīti hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, Ta hiện hữu trong đời này’.
3. Iminā evaṃsmīti hoti: thời có ý nghĩ: Với cái này, Ta hiện hữu như vậy’.
4. Iminā aññathāsmīti hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, Ta hiện hữu khác như vậy’.
5. Iminā asasmīti hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, Ta là không thường hằng’.
6. Iminā satasmīti hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, Ta là thường hằng’.
7. Iminā santi hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, Ta phải hiện hữu hay không?!’
8. Iminā itthaṃ santi hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, Ta phải hiện hữu trong thế giới này?!’
9. Iminā evaṃ santi hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, Ta hiện hữu như vậy’.
10. Iminā aññathā santi hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, Ta hiện hữu khác như vậy’.
11. Iminā apihaṃ santi hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, mong rằng Ta hiện hữu’.
12. Iminā apihaṃ itthaṃ santi hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, mong rằng Ta hiện hữu trong đời này’.
13. Iminā apihaṃ evaṃ santi hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, mong rằng ta hiện hữu như vậy!’
14. Iminā apihaṃ aññathā santi hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, mong rằng Ta hiện hữu khác như vậy!’
15. Iminā bhavissanti hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, Ta sẽ hiện hữu’.
16. Iminā itthaṃ bhavissanti hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, Ta sẽ hiện hữu trong đời này’.
17. Iminā evaṃ bhavissanti hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, Ta sẽ hiện hữu như vậy’.
18. Iminā aññathā bhavissanti hoti: thời có ý nghĩ: “Với cái này, Ta sẽ hiện hữu khác như vậy’.
- Nếu cộng 2 loại 18 nội ái hành (A) và 18 ngoại ái hành (B), chúng ta có 36 loại ái (C).
- Và 36 loại ái này (C) khởi sanh trong quá khứ (atitāni chattimsa tanhāvicaritāni, 36 ái quá khứ), trong hiện tại (paccuppannāni chattimsa tanhāvicaritāni, 36 ái hiện tại), và trong vị lai (anāgatāni chattimsa tanhāvicaritāni, 36 ái vị lai) (36+36+36 = 108). Vậy là tất cả gồm 108 loại tanhā, ái.
Nguồn: A.II.212;Vbh.393.
English
craving, is the chief root of suffering, and of the ever-continuing cycle of rebirths. The most frequent synonyms of taṇhā arerāga (q.v.) and lobha. There are two ways of counting (108 tanhās): I. FIRST WAY: 3 (bhava) x 6 (ajjhattikāni āyatanāni)= 18 (A); 3 (bhava)x 6(bāhirāni āyatanāni) = 18(B), 18 (A) + 18 (B) = 36 (C), 36 (C) x 3 (kāla, time) = 108.
- Tibhavataṇhā 3: 3 kinds of craving for existence:
1. Kāma-taṇhā: craving for sensual existence.
2. Rūpa-taṇhā craving for fine-material existence.
3. Arūpa-taṇhā: craving for immaterial existence. (D. 33)
- Ajjhattikāni āyatanāni: the six internal sense-bases:
1. Rūpāyatana: sight/form base (the visible object).
2. Saddāyatana: sound base.
3. Gandhāyatana: odour base.
4. Rasāyatana: flavour base.
5. Phoṭṭhabbāyatana: tangible base.
6. Dhammāyatana: mind-object base.
- Bāhirāni āyatanāni: the six external sense-bases:
1. Cakkhāyatana: eye base.
2. Sotāyatāna: ear base.
3. Ghānāyatana: nose base.
4. Jīvhāyatanaṃ: tongue base.
5. Kāyāyatana:body base.
6. Manāyatana: mind base.
- If we multiply the first group of 3 kinds of craving with the six internal sense-bases (ajjhattikāni āyatanāni), we get 18 kinds of internal craving.
- If we multiply the first group of 3 kinds of craving with the six external sense-bases (bāhirāni āyatanāni), we get 18 kinds of external craving.
- Again adding these two groups as they can exist both internally and externally, we get 36 kinds of craving. -Now these 36 kinds of craving can occur in the past (atitāni chattimsa tanhāvicaritāni, 36 kinds of past craving), in the present (paccuppannāni chattimsa tanhāvicaritāni, 36 kinds of present craving), and in the future (anāgatāni chattimsa tanhāvicaritāni, 36 kinds of future craving) (36+36+36 =
108). So they total to 108 kinds of tanhā.
Source: Vism. 568.
II. SECOND WAY: 18 (A) (ajjhatta) + 18 (B) (bāhira) = 36(C), 36 (C) x 3 (kāla, time) =108.
- The 18 (eighteen) currents of craving that derive from the interior (internal) (Imāni atthārasa taṇhāvicaritāni ajjhattikassa upādāya):
1. Asmīti sati: there being: “I am’,
2. Itthasmīti hoti: there comes to be: “I am here’.
3. Evaṃsmīti hoti: there comes to be: “I am like this’.
4. Aññathāsmīti hoti: there comes to be: “I am otherwise’.
5. Asasmīti hoti: there comes to be: “I am fleeting’.
6. Satasmīti hoti: there comes to be:“I am lasting’.
7. Santi hoti: there comes to be: “I might be'.
8. Itthaṃ santi hoti: there comes to be: “I might be here’.
9. Evaṃ santi hoti: there comes to be: “I might be like this’.
10. Aññathā santi hoti: there comes to be: “I might be otherwise’.
11. Apihaṃ santi hoti: there comes to be: “May I be’.
12. Apihaṃ itthaṃ santi hoti: there comes to be: “May I be here’.
13. Apihaṃ evaṃ santi hoti: there comes to be: “May I be like this’.
14. Apihaṃ aññathā santi hoti: there comes to be: “May I be otherwise’.
15. Bhavissanti hoti: there comes to be: “I will be’.
16. Itthaṃ bhavissanti hoti: there comes to be: “I will be here’.
17. Evaṃ bhavissanti hoti: there comes to be: “I will be like this’.
18. Aññathā bhavissanti hoti: there comes to be: “I will be otherwise'.
- The 18 (eighteen) currents of craving that derive from the exterior (external) (Imāni atthārasa taṇhāvicaritāni bāhirassa upādāya):
1. Imināsmīti sati: there being: “I am because of this (or: by means of this)’.
2. Iminā itthasmīti hoti: there comes to be: “I am here because of this’.
3. Iminā evaṃsmīti hoti: there comes to be: “I am like this because of this’.
4. Iminā aññathāsmīti hoti: there comes to be: “I am otherwise because of this’.
5. Iminā asasmīti hoti: there comes to be: “I am fleeting because of this’.
6. Iminā satasmīti hoti: there comes to be: “I am lasting because of this’.
7. Iminā santi hoti: there comes to be: “I might be because of this’.
8. Iminā itthaṃ santi hoti: there comes to be: “I might be here because of this’.
9. Iminā evaṃ santi hoti: there comes to be: “I might be like this because of this’.
10. Iminā aññathā santi hoti: there comes to be: “I might be otherwise because of this’.
11. Iminā apihaṃ santi hoti: there comes to be: “May I be because of this’.
12. Iminā apihaṃ itthaṃ santi hoti: there comes to be: “May I be here because of this’.
13. Iminā apihaṃ evaṃ santi hoti: there comes to be: “May I be like this because of this!’
14. Iminā apihaṃ aññathā santi hoti: there comes to be: “May I be otherwise because of this!’
15. Iminā bhavissanti hoti: there comes to be: “I will be because of this’.
16. Iminā itthaṃ bhavissanti hoti: there comes to be: “I will be here because of this’.
17. Iminā evaṃ bhavissanti hoti: there comes to be: “I will be like this because of this’.
18. Iminā aññathā bhavissanti hoti: there comes to be: “I will be otherwise because of this’.
- Again adding these two groups as they can exist both internal current of craving (A) and external current of craving (B), we get 36 kinds of craving (C).
- Now these 36 kinds of craving (C) can occur in the past (atitāni chattimsa tanhāvicaritāni, 36 kinds of past craving), in the present (paccuppannāni chattimsa tanhāvicaritāni, 36 kinds of present craving), and in the future (anāgatāni chattimsa tanhāvicaritāni, 36 kinds of future craving) (36+36+36 = 108). So they total to 108 kinds of tanhā.
Source: A.II.212;Vbh.393.
Từ điển Pháp số · Dictionary of Numerical Dhammas (Pāli – Anh – Việt)Liên kết đến mục này